Wydawnictwo MG, Moja ocena 6/6
Po 2 latach ponownie zagłębiłam się w tę niesamowitą, ponadczasową opowieść. Kocham Złego miłością wielką. Mam kilka wydań tej książki i bardzo się cieszę, że Wydawnictwo MG ponownie pozwala nam zagłębić się w...a to już sami musicie się przekonać w co :)
Zły Tyrmanda to jedna z tych polskich powieści, które obrosły wręcz legendą. Uwielbiam nieżyjącego już Leopolda Tyrmanda, kocham jego książki, są wyjątkowe i ponadczasowe. Zły to doskonała powieść, pod warunkiem że nie będziemy traktować jej wyłącznie jako kryminału, lecz raczej jako… studium socjologiczno-społeczne, a nawet kulturowe.
Owszem, chyba najbardziej znane dzieło Tyrmanda powstało jako kryminał, ale trzeba pamiętać, ile dekad upłynęło od jego pierwszego wydania. Zmieniło się niemal wszystko, także samo pojmowanie gatunku kryminalnego.
Książka ukazała się po raz pierwszy w 1955 roku. Minęło już ponad 70 lat. To naprawdę dużo czasu. Współcześni czytelnicy, przyzwyczajeni do słynnych kryminałów z Marlowem czy Poirotem w rolach głównych, a także do powieści sensacyjnych Ludluma i innych autorów, mają określoną skalę porównawczą. Jeżeli jednak zdecydujemy się na takie zestawienie, nie ukrywam, że Zły może wypaść dość słabo.
Dlatego proponuję czytać Złego, a nawet wielokrotnie do niego wracać (za każdym razem można odkryć coś nowego), ale przede wszystkim traktować go jako wyjątkowo udane studium socjologiczno-społeczno-kulturowe, a w pewnym sensie również powieść historyczną.
Akcja rozgrywa się bowiem w Warszawie lat 50., w jej Śródmieściu, na Marymoncie, Woli i Starym Mieście. Wśród ulic, z których część zniknęła już z mapy stolicy, i pośród ludzi, których próżno szukać we współczesnej codzienności.
Tyrmand wspaniale przedstawia ruiny powojennej Warszawy, odradzanie się kraju, podnoszenie miasta ze zgliszczy i narodziny socjalistycznej ojczyzny. Pokazuje jednak również drugą stronę stolicy – przestępczy półświatek, zupełnie inny od tego, który znamy dzisiaj, funkcjonujący obok struktur władzy ludowej, nie zawsze z nimi zgodnie i harmonijnie współistniejący.
Książka liczy ponad 700 stron. To sporo. Jest jednak tak znakomicie napisana, tak obrazowym językiem, z wykorzystaniem w dużej mierze zapomnianej już gwary warszawskiej, a przy tym tak niesamowicie klimatyczna, że trudno oderwać się od lektury. Żeby w pełni ją zrozumieć i docenić, trzeba poznać ówczesną Warszawę. Tyrmand nam to umożliwia, i to w sposób absolutnie wyjątkowy.
Przez fabułę przewija się kilka wątków miłosnych: romans dziennikarza z kelnerką, między atrakcyjną wdową zamożnego prywaciarza a prezesem spółdzielni, a nawet przestępcy z kobietą wykonującą całkiem przyzwoity zawód. Na pierwszy plan wysuwa się jednak trójkąt uczuciowy z udziałem Marty Majewskiej, doktora Witolda Halskiego oraz tytułowego Złego. Są to jednak romanse nieco inne od tych, do których przyzwyczaiła nas współczesna literatura. Kilka dekad temu o miłości, relacjach i intymności pisano po prostu inaczej.
Skłamałam, jednak na pierwszy plan miłosny wysuwa się miłość do Warszawy. Stolica jest najważniejszym obiektem uczuć w powieści. Mimo, iż jest zrujnowana, uboga, ale ale tętni życiem, ma magiczne miejsca, jest wyjątkowa, Tego się nie da opisać. Powojenna Warszawa, traktowana przez autora jak pełnoprawna i przy tym główna bohaterka. Po II wojnie światowej Tyrmand wrócił do Polski właśnie z miłości do swojego rodzinnego miasta. Kochał je nad życie. Tę miłość wyraźnie widać wyraźnie w książce.
Wspomniałam, że motywy miłosne w Złym są inne od tych do których my jesteśmy przyzwyczajeni. Ale nawet jeśli miłosne schadzki i romanse nie wywołają u czytelnika dreszczu emocji czy szczególnego zaciekawienia, warto poświęcić im uwagę choćby ze względu na sposób, w jaki Tyrmand o nich opowiada. Po raz kolejny ten niezrównany pisarz udowadnia, że był wyjątkowym obserwatorem i prawdziwym mistrzem pióra. A język miał, oj, miał cięty! Potrafił w niezwykle sugestywny sposób przekazywać swoje spostrzeżenia, uwagi i refleksje. Jego dygresje oraz opisy są mistrzowskie – na poły literackie, na poły reporterskie. To właśnie one nadają powieści tak niepowtarzalny charakter.
Ciekawa jest również konstrukcja książki, szczególnie jeśli chodzi o jej bohaterów. Trudno wskazać jedną postać, która bezsprzecznie pełniłaby funkcję głównego bohatera. No, może poza samą Warszawą.
Wydawałoby się, że powinien nim być tytułowy Zły. Postać, której zachowanie i moralność można oceniać na wiele różnych sposobów. Tyle że podczas lektury trudno jednoznacznie ustalić, kim tak naprawdę jest. Sam Zły objawia się bowiem stopniowo, powoli. Tak naprawdę poznajemy go dopiero pod koniec powieści. Współczesny czytelnik przyzwyczajony jest do wyrazistego głównego bohatera, wokół którego koncentruje się cała akcja. U Tyrmanda jest zupełnie inaczej. I właśnie dzięki temu książka staje się jeszcze ciekawsza, bardziej intrygująca i fascynująca.
Dodatkowo w tle nieustannie rozbrzmiewa wspaniała muzyka, przede wszystkim genialny jazz, którego Tyrmand był wielkim miłośnikiem. Jazz w tamtych latach był czymś nowym, ale też symbolem wolności i nonkonformizmu, którym aż kipiał Tyrmand, Czytając, aż chce się wyruszyć na warszawskie ulice i podążać śladami Złego, a jednocześnie samego Tyrmanda.
Chwalę Złego niemal bez przerwy. Czy zatem książka ma jakieś wady? Odpowiedź jest prosta: nie!
To dzieło genialne pod wieloma względami, wyjątkowe i właściwie niepowtarzalne. Jedna z tych powieści, które zostają w pamięci na długo. Gorąco zachęcam do lektury!









