Zagadka Gogol - Sylwia Frołow

Wydawnictwo Marginesy, Moja ocena 6/6
Zagadka Gogol to jedna z tych książek biograficznych, które nie próbują jedynie uporządkować faktów z życia wielkiego pisarza, lecz raczej wejść w sam środek jego wewnętrznego chaosu,umysłu. Sylwia Frołow stworzyła opowieść o człowieku rozdartym między śmiechem i rozpaczą, między religijnym dewotyzmem, a cielesnością i seksualnością, między ukraińskością, a rosyjskim imperium. To książka o pisarzu, który wydaje się nieustannie wymykać wszelkim definicjom. 
Już sam pomysł na tę biografię jest niezwykle aktualny. Gogol od kilku lat jest przedmiotem zażartej debaty publicznej nie tylko jako klasyk literatury, ale także jako postać polityczna i kulturowa. Pytanie „czyj jest Gogol?” – ukraiński czy rosyjski? Frołow nie ucieka od tego. Pokazuje, że autor Martwych dusz był człowiekiem pogranicza: wychowanym w ukraińskiej kulturze, ale piszącym po rosyjsku; uwikłanym w imperialny system, a jednocześnie obnażającym jego groteskę. Dzięki temu książka jest się czymś więcej niż klasyczną biografią literacką – jest również opowieścią o tożsamości Europy Wschodniej. Mam wrażenie, że to opowieść z bardzo mocnym przesłaniem. I to przesłanie, we współczesnym świecie liczy się najbardziej.
Największą siłą Zagadki Gogol jest sposób przedstawienia samego Gogola. Frołow nie buduje pomnika, nie gloryfikuje swojego bohatera, nie umieszcza go na piedestale. Zamiast tego tworzy portret człowieka niepokojącego, często trudnego do polubienia, ale mimo to magnetycznego, mającego w sobie to coś. Gogol w tej książce jest jednocześnie genialnym satyrykiem i osobą głęboko straumatyzowaną. Śmiech w jego twórczości wynika przede wszystkim z lęku, komplesów, niezrozumienia. Humor staje się dla naszego bohatera mechanizmem obronnym wobec świata i ludzi, ich obłudy.
Autorka bardzo przekonująco pokazuje, że groteska Gogola nie była jedynie literackim stylem, ale sposobem przeżywania rzeczywistości, a nawet przetrwania. Kiedy czytamy o jego obsesjach, hipochondrii, religijnych uniesieniach czy narastającej psychozie, zaczynamy rozumieć, skąd wzięła się np. atmosfera Martwych dusz. Sami się przekonajcie, co i jak w twórczości Gogola i dlaczego tak, a nie inaczej.
Szczególnie interesująco wypadają fragmenty dotyczące seksualności pisarza. Autorka nie epatuje tanią sensacją, ale też nie ignoruje tematów, które przez dekady były przemilczane. Frołow wybrała odpowiedni sposób żeby ukazać tę kwestię. Jej Gogol jawi się jako człowiek uwikłany w głęboki konflikt między pragnieniem, a religijnym poczuciem winy. Taki zagubiony człowiek na rozdrożu. To musiala dla niego być męka. Frołow pokazuje, co i w jaki sposób zniszczyło jego psychikę. W efekcie ostatnie lata życia Gogola stały się niemal autodestrukcją. Nasz bohater był człowiekiem, który próbował osiągnąć świętość, sprostać oczekiwaniom otoczenia, a skończył w depresji i samozagłodzeniu. Bardzo mnie to poruszyło. Było mi go po ludzku żal.
Ogromnym atutem jest również jej rozmach historyczny. To mnie najbardziej urzekło. Historia, kultura, ówczesny świat są w Zagadce Gogol pełnoprawnym bohaterem. W tle opowieści pojawiają się wspaniałe obrazy XIX wieku: Petersburg, Rzym, środowiska literackie Rosji, atmosfera romantyzmu, narodziny nowoczesnej literatury rosyjskiej. Mamy także nazwiska Puszkina, Mickiewicza, Dostojewskiego czy Tołstoja. Autorka pokazuje, jak Gogol funkcjonował w sieci zależności, fascynacji i konfliktów. Dzięki temu czytelnik otrzymuje nie tylko biografię pisarza, ale też mistrzowską panoramę epoki.
Warto podkreślić także język książki. Frołow pisze z dużą erudycją, ale bez akademickiego zadęcia. Autorka potrafi budować sceny i atmosferę. Kiedy opisuje europejskie podróże Gogola, jego ekscentryczne zachowania, czy relacje z innymi pisarzami, książkę czyta się chwilami jak arcyciekawą powieść psychologiczną. Nie ma tu suchych dat i wydarzeń. Jest dramat człowieka, który przez całe życie próbował uciec przed samym sobą i tym, co mu narzucano. W trakcie lektury i teraz po jej zakończeniu nie moge przestać myśleć o bohaterze, tym, co musiał przeżywać.
To świetna, wręcz genialna książka, mądra, nieoczywista, wymagająca skupienia, ale i pochłaniająca czytelnika. Najciekawsze pozostaje chyba to, że mimo blisko pięciuset stron Gogol nadal wymyka się jednoznacznym interpretacjom. Frołow nie rozwiązuje zagadki Gogola. I bardzo dobrze. Zamiast oferować prostą diagnozę, pokazuje człowieka pełnego sprzeczności: błyskotliwego geniusza i żałosnego, śmiesznego i tragicznego, głęboko religijnego i duchowo zagubionego. Właśnie dlatego jej biografia działa tak mocno. To książka ważna nie tylko dla miłośników literatury rosyjskiej czy ukraińskiej. To także fascynujące studium samotności, neurozy i ceny geniuszu i obraz po prostu człowieka. Zdecydowanie polecam. Mistrzowska książka o niezwykłym człowieku.